Een voorpublicatie uit het boek Onteigen de boer? van Bram Douwes (B) en Wilbert van de Kamp (W). Vanaf 23 september verkrijgbaar!
B:
Kan je over boeren en stikstof en natuur schrijven zonder met Caroline te hebben gesproken? Ik vind van niet. W vindt van wel.
W:
Ja joh! Laten we geen podium geven aan de onredelijken, de verdraaiers, de ophitsers, die krijgen al aandacht en ruimte genoeg. Trouwens, je bedoelt Van der Plas toch, even voor de goede orde?
B:
Wie anders! Toen ik als politiek verslaggever van Omroep POWNED verschillende veel te lange en vaak verschrikkelijke dagen in Den Haag doorbracht – ik heb nog steeds een milde vorm PTSS als ik de Haagse skyline zie – sprak ik uiteraard ook vaak met Lientje. Haar partij zat nog niet in de regering, ze was enkel en alleen de frontvrouw van de een-koppige nieuwe boerenbeweging. En dus stond ze mij met mijn roze plopkapje graag te woord: alle exposure telt immers. Uiteraard was ik op m’n hoede. Na haar triomf bij de Kamerverkiezingen van maart 2021 kwam ze met een trekker het Plein in Den Haag oprijden. Leuk verzonnen natuurlijk, maar ergens voelde je daar ook al: dit kan niet lang goed gaan, of die is zo weer weg of die gaat er te veel in geloven. Maar ze had altijd tijd voor je en ze was uitgesproken en grappig. Voor een naar clickbait-content leurende POWNEWS-verslaggever werd ze het gouden ticket om na een paar uur wachten bij de ‘Patatbalie’ de boel te kunnen inpakken.
W:
Jezus, wat een hoop jargon. Wat is de patatbalie? Wat is het Plein? Wat deed jij bij POWNEWS!
B:
Tja, wat deed ik bij POWNEWS? Geldjes verdienen om de Coronatijd door te komen? Onderzoeken hoe ver ik mijn morele kompas kon oprekken? Wat wel interessant was: ik kon onze rechtse fanatici – Wilders en Baudet – vaak van dichtbij volgen en interviewen, maar dat had ik na twee jaar ook wel uitgespeeld. En dan uw overige vragen, meneer de voorzitter: aan het Plein in Den Haag zit De Tweede Kamer – de Patatbalie is de plek waar politici en journalisten elkaar zien en spreken.
W:
Voorlopig verder geen vragen meer.
B:
In POWNEWS-land moet er vaak en veel lekker rechts ‘geleverd’ worden. Als er dan bijvoorbeeld een filmpje gemaakt moet worden over het einde van een Coronalockdown en alle kamerleden reageren afgemeten en voorzichtig en linksig word je natuurlijk gek en wanhopig. Maar dan verschijnt daar Lientje. En als ik haar vraag wat ze gaat doen na zo’n allesverstierende lockdown, zegt ze ‘ik ga aan de zuip’. Halleluja! Dit wil de Gewone Man horen! Ik mag naar huis!
Misschien helpt het hier om te benadrukken: er was dus vooral corona in dat beginjaar van Lientje. De gemeenschappelijke vijand was niet woke, of een asielzoeker, of een transpersoon, of een kleuter uit Gaza, maar een zeer besmettelijk virus. Lekker overzichtelijk eigenlijk.
Twee verkiezingen later en hier zijn we dan. Los van de geopolitieke nonsens (‘sommige delen in Oekraïne zijn wel veilig’) en kwaadaardigheid die zij en haar partij zijn gaan uitkramen, is ze ook niet in staat gebleken om de boeren daadwerkelijk goed te vertegenwoordigen in Nederland en daarbuiten. Je roept ‘dat de plannen terug naar de tekentafel moeten’ en ‘dat je met je vuist op tafel gaat slaan in Brussel’ en dat het juist ‘haalbaar’ moet zijn en ‘realistisch’ maar dat is het allerminst geworden.
W:
Dat zie je goed! In groter perspectief is de BBB een partij die zegt te lobbyen voor de boer en het platteland en prat gaat op gezond verstand voor de gewone burger – behalve dus als die burger een asielzoeker, een transpersoon of een kleuter uit Gaza is – maar de BBB is in al haar grondbeginselen de Stikstofpartij of de antistikstofpartij of de hetvaltallemaalwelmeemetdiestikstofpartij, toch? Want hoe zat het ook alweer?
B:
Milieuactivist Johan Vollenbroek maakte in 2018 bezwaar tegen het Programma Aanpak Stikstof (PAS), omdat dat niet voldeed aan belangrijke Europese en Nederlandse wetgeving om de natuur te beschermen. Dat Programma Aanpak Stikstof was al sinds 2008 in ontwikkeling omdat de Raad van State toen al – in 2008 – concludeerde dat er problemen waren met vergunningsaanvragen waarbij stikstof vrijkwam. Dat leidde dus tot de PAS in 2011, gesteund door toenmalig staatssecretaris landbouw Henk Bleker. Na aanhoudende kritische juridische kanttekeningen van de Raad van State – de PAS is niet houdbaar, natuur wordt niet voldoende beschermd – stemden de Eerste- en Tweede Kamer er in 2014 toch mee in zodat er weer volop ‘vergund’ kon worden voor allerhande bouw-, energie- en boerenprojecten.
Die PAS is dus eigenlijk een papieren werkelijkheid: vergunningen lopen vast door te veel stikstof op de natuur en je komt dan met een aanpak die dat weer vlot moet trekken en die zegt de natuur voldoende te gaan beschermen. Wat dus niet zo was – maar er kon wel weer lekker worden doorontwikkeld voor de BV Nederland.
W:
En toen ging Johan Vollenbroek in 2018 dus maar weer naar de Raad van State?
B:
Juist! En de Raad van State gaf hem in mei 2019 gelijk. Dat betekende kort en goed: stikstof maakt de natuur – die we hebben gezegd te willen beschermen – kapot en de aanpak van de Nederlandse overheid faalt en is zelfs onwetmatig. Zoals de Raad van State tien jaar eerder dus ook al had geconcludeerd. Maar nu was de shit meteen aan. Dit leidde er namelijk toe dat vergunningen in de buurt van Natura 2000-gebieden (dat is het Europees Netwerk van beschermde natuurgebieden) niet meer konden worden verleend en Nederland – zoals men dat dan met veel gravitas zegt – ‘op slot’ ging. En zo gebeurde precies waar men al die jaren bang voor was: er kon geen woning meer gebouwd worden, geen weg meer worden verbreed. En aangezien de landbouw verantwoordelijk was voor 40% van die stikstofuitstoot bedacht Tjeerd de Groot van D66 – noem zijn naam nooit in de buurt van een boer – dat de veestapel maar gehalveerd moest worden, want zo is de grootste stikstofreductie te realiseren. Minder koeien betekent minder poep en minder plas en is dus minder stikstof. Opgelost. Alleen ging Tjeerd de Groot van D66 iets te snel voorbij aan de economische, culturele en maatschappelijke impact van de halvering van de veestapel of beter: er ontstond een ontwrichtende maar goed te verklaren boerenopstand. En uit de rookwolken van de brandende autobanden en asbest op de snelweg kreeg een politieke beweging haar smoel: de BBB werd in november 2019 opgericht.
W:
Dus als je stikstof zegt, dan zeg je BBB!
B:
Ik zocht dus contact met de woordvoering van Caroline van der Plas. Dat is Ralf Sluijs. Ralf is naast woordvoerder van Caroline van der Plas ook gemeenteraadslid bij de partij Hart voor Den Haag van Richard de Mos. Helemaal prima natuurlijk. Ik legde Ralf uit wat het idee was, hoe zuiver op de graat en welwillend de Linkse Mannen zijn en Ralf beloofde het met Caroline te bespreken, maar waarschuwde meteen: ‘misschien is het voor Caroline ook wel beter om niet mee te doen’. En Lientje was druk, natuurlijk was ze druk, heel druk, dat verdomde landsbelang en de tiktokfilmpjes en de tweetjes en wie zijn die Linkse Mannen nu helemaal? Nog een verzoekje, een herinnering, een belletje: ‘gisteren opnieuw geattendeerd en warm aanbevolen’ schreef Ralf. De Linkse Mannen zagen vervolgens de 27-uur durende vergadering over de voorjaarsnota. De Linkse Mannen zagen hoe trots Lientje was op het feit dat er maar liefst 27 uur was vergaderd over de voorjaarsnota. De Linkse Mannen zagen ook dat er in die 27 uur over stikstof nog geen akkoord was bereikt.
W:
Maar godzijdank werd er wel een ministeriële commissie…
B:
Dat is een commissie met ministers, een soort van ministerraad, maar dan noemen ze het een commissie.
W:
… aan het werk gesteld onder leiding van niemand minder dan toen nog Minister President Dick Schoof himself – die toch écht in het voorjaar van 2025 met het ultieme plan zou komen om Nederland ‘van het slot’ te halen.
B:
En ondertussen kon Caroline weer lekker de gewone gezond-verstand-mens uithangen en zo de menselijke maat mensen verder de stront in rijden. Ze stemde tegen onmiddelijke levering van humanitaire hulp aan Gaza, voor het verplicht registereren van de beweegredenenen van een abortus, tegen de transgenderwet, tegen een verbod op de roofkapitalisten van private equity. Uitgesproken is deze Caroline nog zeker, maar grappig is ze allang niet meer.
Toen in april 2025 het Startpakket Stikstof Schoof er dan eindelijk lag – het contact met woordvoerder Ralf Sluijs was inmiddels verwaterd, want hoe lang blijf je zoiets proberen – lazen de Linkse Mannen de kamerbrief van toen nog landbouwminister Femke Wiersma, getiteld ‘Nederland weer van het slot’. Het begeleidend schrijven vertelde: ‘Minister Wiersma informeert de Tweede Kamer over maatregelen om de vergunningverlening weer op gang te krijgen. De maatregelen vormen een startpakket voor ‘bouw, verduurzaming, infrastructuur, bedrijfsleven en defensie’.
W:
Waar zijn de boeren in dit rijtje?
B:
Dat valt hier gewoon onder het bedrijfsleven, W. Maar ja, dat plan, daar schrokken de Linkse Mannen toch wel van. Even was er de hoop dat dit de start zou zijn voor een groter verhaal, een visie wellicht op hoe dit land door woelige tijden te sturen, maar we lazen al snel dat die irritante natuur al die bouw, verduurzaming, infrastructuur en al dat bedrijfsleven en defensie maar in de weg zit. Dus wat nou, dacht die ministeriële commissie, als we de door de rechtbank geëiste stikstofreductie in 2030 pas in 2035 realiseren? En wat nou als we de natuurgebieden gaan ‘herijken’ en die Europese habitatrichtlijnen gaan ‘aanpassen’? En wat nou als we de drempelwaarde stikstof voor het verlenen van een vergunning van 0,005 mol neerslag op natuur naar 1 mol neerslag op natuur verhogen? Dan kan er toch in een keertje best wel heel veel, dacht de commissie.
W:
Wat is de ‘mol’?
B:
De ‘Mol’ is de eenheid die in de scheikunde gebruikt wordt om de hoeveelheid van een stof – in dit geval dus stikstof – uit te drukken. Van 0,005 mol naar 1 mol stikstof neerslag op de natuur is dus een verruiming van 2000%. Ja, zo kan ik godverdomme ook problemen oplossen!
W:
Het ‘van uitstel komt af-spel’ dus. En volgens mij kwam er met dat startpakket ook gewoon wéér uitstel voor de PAS-melders, in plaats van een definitieve oplossing. Je zou de PAS-melders de toeslagenouders van de agrarische sector kunnen noemen, net zo’n brevet van onvermogen, bijna net zo’n ongekend onrecht.
B:
Dat is wel een stevige vergelijking, W. Hoezo dan?
W:
Die PAS-melders zijn duizenden boeren – en ook wel wat andere ondernemers – die tussen 2015 en 2019 activiteiten zijn gestart of hun activiteiten hebben uitgebreid. Zij hoefden dat van het oorspronkelijke Programma Aanpak Stikstof alleen maar te melden bij een gemeente of provincie, zonder dat je er een hele nieuwe vergunning voor nodig had. Alleen… waar geen rekening mee gehouden was is dat die hele PAS dus niet voldeed, waardoor zo’n melding niets waard was en je eigenlijk gewoon een vergunning nodig had gehad, maar ja die konden nu inmiddels niet worden uitgegeven want er konden geen vergunningen meer worden verleend omdat er te veel stikstof wordt uitgestoten. Volg je het nog?
B:
Je zou boeren enige naïviteit kunnen verwijten dat ze in die periode met die zeer wiebelige PAS toch weer zijn gaan uitbreiden, maar boven alles is dit natuurlijk gewoon idioot! Boeren willen een vergunning aanvragen voor nieuwe activiteiten, dat kan niet, doen vervolgens keurig een melding in de volledige overtuiging dat die PAS in orde is, de Raad van State zet – volledig terecht – een streep door de PAS, en nu zitten die boeren met een nutteloze melding, geen vergunning, maar wel met hun nieuwe activiteiten en opereren dus vanaf 2019 in de illegaliteit.
En wat is dan nu de oplossing van Wiersma cum suis? We veranderen de regels, de normen, de doelstellingen, en zelfs het probleem (‘de natuur doet moeilijk’) ongenadig in ons voordeel en verder zoekt de natuur/de boer/de wereld/de PAS-melder het zelf maar uit. Caroline is er maar wat trots op: Realisme vervangt ideologie. Vertrouwen vervangt dwang, schrijft ze. Alleen: het is niet realistisch en hartstikke ideologisch. En iedereen is het vertrouwen intussen kwijt.
Want wat er ook in staat, in die kamerbrief, is het niet langer sturen op de depositiewaarde (hoeveel stikstof er neerkomt in een natuurgebied) maar op de emissie (hoeveel stikstof je uitstoot). En die stikstofuitstoot van de boer moet generiek 42 tot 46 procent minder zijn in 2035. Oké, dachten de Linkse Mannen, los van het gesprek dat je moet voeren over zo’n generieke maatregel (het klinkt eerlijk, maar is het dat ook?) en het feit dat het dus 5 jaar opschuift, is sturen op emissie wellicht een makkelijker in te voeren instrument. Maar ook nu geldt, volledig in de ideologische partijlijn: het wordt geen verplichting. Lientje stelt: er komt geen verplichte uitkoop, geen verplichte verplaatsing, geen verplichte extensivering – dat is minderen, dus bijvoorbeeld minder vee. Bovendien mogen de boeren de emissie zelf meten. Hoe je op deze manier de emissiedoelstelling wil halen én de natuur wil beschermen is de Linkse Mannen een raadsel, maar zij snappen ook dat het de BBB daar natuurlijk helemaal niet om gaat.
W:
Ik wil daar toch wel een kanttekening bij plaatsen. Op zich is het afzien van die depositiestandaard, zoals het nu is in de huidige stikstofwetgeving, misschien wel een goed idee. Maar de vraag blijft inderdaad hoe je dat gaat meten, en je zult toch ook wel écht targets moeten halen.
B:
Ik vond het allemaal toch maar teleurstellend, alles overziend. Een heel land over de kling jagen, provinciale verkiezingen winnen, met een trekker het plein oprijden, nog een keer verkiezingen winnen, gaan regeren zelfs, de landbouwminister ‘leveren’, heel veel ruzie maken, heel lang vergaderen en dan geen oplossing hebben voor precies dat probleem waarom je al die verkiezingen hebt gewonnen. Je stelt een commissie’tje in en presenteert een onrealistisch en onuitvoerbaar plan, daar ben je dan heel erg trots op en daarna ga je weer ruzie maken en ondertussen het autocratische kontje van Geert Wilders kussen. Vervolgens sta je met tranen in je ogen omdat Wilders toch vindt dat je z’n kontje niet genoeg aandacht hebt gegeven en dan?
Gewoon weer opnieuw beginnen. Weer aanschuiven bij allerlei talkshows en de populistische strontmolen weer vol open draaien. Het zijn de transgenders. Het zijn de kleuters in Gaza. Het zijn de asielzoekers. Het zijn deze keer zelfs zo erg de asielzoekers dat ze nu als partij – de BBB – vooral over die asielzoekers willen gaan praten en beslissen. Misschien zijn ze wel helemaal geen boerenpartij meer maar vooral een anti-asielzoekerspartij. Net als de PVV en NSC en de VVD. Nu we de problemen van de boeren niet kunnen oplossen, kunnen we misschien op deze manier de verkiezingen winnen? We delen de demissionaire ministerspost van asiel door drie, zo kan elke partij ieder op zijn eigen ludieke manier de asielzoeker overal de schuld van geven. Misschien zijn het ook wel al die opvangcentra die voor teveel stikstof zorgen en hoeveel stikstof stoot een asielzoeker zelf eigenlijk uit? Kan dat niet minder, minder, minder?
W:
Rustig Bram, we moeten nog een heel boek. Spaar wat energie.
B:
Je hebt gelijk, W. Hoeveel Caroline kan een mens aan en wat voegt ze eigenijk dan nog toe? Ze is goed en belangrijk geweest in het agenderen van wat de stikstofcrisis voor de boer betekent, zoals het een activiste – en dus geen politica – betaamt. Maar er zijn tot nu toe geen werkbare oplossingen en voor het overige lijkt ze verbitterd en rancuneus. Een écht onderzoek doe je dus misschien wel zonder de loden last van Van der Plas.
W:
Blij toe!
B:
Laten we dan maar naar de boeren zelf gaan, W. Dat is voor jou bekend terrein en voor mij toch onontgonnen – ik kom daar niet zo vaak. Soms kom ik er in het weekend met het gezin als er ook een springkussen staat of als je dieren mag aaien of als er aanpalende leuke horeca is met een lekker stukje worteltaart. Maar hoe het is om boer te zijn terwijl je nog steeds niet weet welke kant je straks op moet bewegen? Of je wel mag blijven boeren zoals je altijd hebt gedaan? En hoe is het om als boer te (moeten) stoppen? Zijn er dan alternatieven en wat zijn deze dan? Ik haal de wagen, W.
Een voorpublicatie uit het boek Onteigen de boer? van Bram Douwes (B) en Wilbert van de Kamp (W). Vanaf 23 september verkrijgbaar!
